Bilişsel kontrol, amaç yönelimli davranışları düzenleyerek düşünceleri ve eylemleri yöneten bilişsel süreçlerin oluşturduğu üst düzey bir yürütücü işlevdir.
Tanım
Bilişsel kontrol, bilişsel bilim ve nöropsikolojide yürütücü işlevlerin merkezinde yer alır. Amaç yönelimli davranışı desteklemek için düşünceleri ve eylemleri düzenler; seçilen hedeflere ulaşmayı kolaylaştıran eylemleri seçer ve başarılı biçimde izler.
Bağlam
Bu kavram, temel bilişsel işlevlerle yakından ilişkilidir. Dikkat kontrolü, bilişsel baskılama (engelleyici/uydurma denetimi), çalışma belleği ve bilişsel esneklik gibi alt yapıları içerir; bu süreçlerin her biri amaca uygun eylemi korumaya ve yönlendirmeye katkıda bulunur.
Örnek
Bir öğrenci sınav için çalışırken, dikkatini dağıtan gürültüye değil çalışma materyaline odaklar; anlık bir dürtüyü (örneğin telefonu kontrol etme) erteler ve planladığı adımları izleyerek hedefe ulaşır. Bu süreçte dikkat kontrolü, baskılama ve esneklik birlikte çalışır.